Στο Επιγραφικό Μουσείο για τη Σαντορίνη
Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η χθεσινή βραδιά στο Συμπόσιο που διοργάνωσε προς τιμήν του αείμνηστου Χαράλαμπου Σιγάλα, ο οποίος ήταν ο σημαντικός αρχαιολόγος που ανάμεσα στα άλλα ανακάλυψε στην Αρχαία Θήρα το περίφημο άγαλμα της Κόρης.
Το επίθετο «Σιγάλα» στις μεταβυζαντινές εικόνες της Σαντορίνης (1)
Το επίθετο Σιγάλα είναι ένα από τα πιο διαδεδομένα και γνωστά επίθετα στη Σαντορίνη. Λαμπρό παράδειγμα ο Χαράλαμπος, τη μνήμη του οποίου τιμάμε σήμερα, καθώς και η ομιλούσα και έξι (6) ακόμα, κάποια στιγμή, εργαζόμενοι στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων με το επίθετο Σιγάλα, όλοι από την Σαντορίνη και -εκτός από μένα- και κάτοικοι Σαντορίνης.
Πρόκειται για οικογένεια με μακρά ιστορία, μία από τις αρχαιότερες και σπουδαιότερες του νησιού, με επιδόσεις σε ποικίλους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας και για αυτό έχει απασχολήσει ήδη αρκετά την έρευνα. Το επίθετο απαντά και σε άλλα Κυκλαδονήσια, αλλού με μεγαλύτερη και αλλού με μικρότερη συχνότητα, όπως στη Σύρο, την Τήνο, την Πάρο, την Άνδρο, την Ανάφη. Απαντά, επίσης, και στην Κύπρο, την Κρήτη και τα Επτάνησα, για παράδειγμα στην Κέρκυρα.
(2) Το βρίσκουμε με διάφορους τύπους: Τζιγάλας, Τσιγάλας, Σιγάλας, Κιγάλας, Δε-Κιγάλλας, Cigala, de Cigala.
(3) Ετυμολογικά, προέρχεται από τον ιταλική λέξη cicala που σημαίνει τον τζίτζικα και που στην περιοχή της Λομβαρδίας προφέρεται cigala. Φαίνεται πράγματι ότι η οικογένεια Σιγάλα κατάγεται από τη βορειοδυτική Ιταλία, την περιοχή της Λιγουρίας, γειτονική με τη Λομβαρδία, και συγκεκριμένα από τη Γένοβα. Τη γενουατική καταγωγή της επιβεβαιώνουν χειρόγραφες σημειώσεις του ηγουμένου της Santa Mariadi Castello, γραμμένες στη Γένοβα το 1889.(4) Σύμφωνα με αυτές, η οικογένεια ξεκίνησε από ένα χωριό κοντά στη Spezia, το Λέριτσι, κι από εκεί, το πρώτο μισό του 12ου αιώνα (το 1135), εγκαταστάθηκε στη Γένοβα. Από το 1528, η οικογένεια εντάχθηκε στους 28 επιφανείς οίκους, alberghi, που αποτέλεσαν την ιθύνουσα τάξη της Γένοβας, τα μέλη της οποίας εγγράφηκαν στο Liber Civitatis και ήταν αυτοί που είχαν το δικαίωμα να διεκδικούν δημόσια αξιώματα. Ωστόσο, στην ιθύνουσα τάξη της Γένοβας πρέπει να ανήκε η οικογένεια πολλές γενεές πριν. Εξάλλου, ήδη από το 1414 έχει προστεθεί το de στο επώνυμό της, δηλωτικό ευγενούς καταγωγής.
Πότε όμως και πώς βρέθηκαν τα μέλη της οικογένειας Σιγάλα στον ελλαδικό χώρο και ειδικά στη Σαντορίνη, εφόσον αυτό ενδιαφέρει εδώ; Ήρθαν με τη δημιουργία του Δουκάτου του Αιγαίου, δηλαδή, με την πρώτη άφιξη δυτικών εποίκων στο Αιγαίο, τον 13ο αιώνα, ή πολύ αργότερα, με την άφιξη των καθολικών μοναστικών ταγμάτων;
Το ερώτημα ποιος είναι ο πρώτος Σιγάλας που έφθασε στην Σαντορίνη και τί ακριβώς ήταν, δεν είναι προς το παρόν δυνατόν να απαντηθεί. Επειδή, ωστόσο, στα τέλη του 16ου το επίθετο απαντά εξελληνισμένο (στα τέλη του 16ου-αρχές 17ου αιώνα στη Σαντορίνη είναι γνωστός ο νοτάριος Τζάνες ή Τζανέτος Σιγάλας) και μάλιστα μέλη της οικογένειας έχουν γίνει ορθόδοξα (το 1571, στον ορθόδοξο ναό του Αγίου Νικολάου στη Βενετία ιερουργεί ο Κωνσταντίνος Κιγάλας), εικάζουμε ότι η οικογένεια βρίσκεται στον ελλαδικό χώρο, και γιατί όχι και στη Σαντορίνη εφόσον εκεί απαντά με την μεγαλύτερη συχνότητα, ήδη από τον μεσαίωνα. Γνωρίζουμε ότι, πριν από τις αρχές του 16ου αιώνα, πριν το 1528, οι Γενοβέζοι ήταν χωρισμένοι σε δυο φατρίες που συγκρούονταν συνεχώς μεταξύ τους και κάθε φορά οι ηττημένοι εξορίζονταν, για να επιστρέψουν την κατάλληλη στιγμή και να ανατρέψουν την κατάσταση. Ως μία πιθανότητα λοιπόν, θεωρώ κάποια εξόριστα μέλη της οικογένειας Cigala να βρήκαν καταφύγιο στην Σαντορίνη στον ύστερο μεσαίωνα, σε εποχές που στο νησί επικρατούσαν ευνοϊκές γι΄ αυτούς συνθήκες και να εγκαταστάθηκαν εκεί δια παντός. Ως μία δεύτερη πιθανανότητα, ότι επιχειρηματικοί λόγοι έφεραν μέλη της οικογένειας στο νησί, εφόσον η Σαντορίνη υπήρξε βασικός σταθμός για τα πλοία στον διάπλου τους από Βενετία σε Κρήτη και Μέση Ανατολή, κατά τον μεσαίωνα.
Στο Αρχείο της Καθολικής Επισκοπής Σαντορίνης (ΑΚΕΘ), σώζεται πλούσιο αρχειακό υλικό, μέσα από το οποίο μπορούν να αντληθούν πληροφορίες για την οικογένεια Σιγάλα (των Σιγαλαίων ή Σιγάληδων) στη Θήρα. Σώζονται προικοσύμφωνα, διαθήκες, αγοραπωλησίες, διαιτησίες και άλλα νομικά έγγραφα. Το σημαντικότερο, ωστόσο, είναι ότι σώζονται γενεαλογικά δέντρα, (5) τα οποία, πέραν του ότι καλύπτουν την ανάγκη να γνωρίζει κάποιος την καταγωγή του, τους προγόνους του, ανάγκη τεκμηριωμένη ήδη από την αρχαιότητα, συντάχθηκαν για να επιτελέσουν συγκεκριμένες λειτουργίες μέσα στην καθολική κοινότητα, όπως, για παράδειγμα, την απαρίθμηση των γνήσιων απογόνων μιας δυναστείας, την αποτροπή τέλεσης μη νόμιμων γάμων, τη μεταβίβαση κινητής και ακίνητης περιουσίας, αλλά και τη μεταβίβαση τιμητικών τίτλων που διασφάλιζαν κοινωνική ή πολιτική θέση.
Παρότι το Αρχείο της Καθολικής Επισκοπής Θήρας είναι πλούσιο σε πληροφοριακό υλικό για την οικογένεια Σιγάλα, που έχει μάλιστα δημοσιευτεί, πολλά είναι τα αναπάντητα ερωτήματα που αφορούν τους Σιγαλαίους, όπως, βέβαια, και τις άλλες «φράγκικες» οικογένειες των νησιών. Για παράδειγμα, πότε ακριβώς ασπάστηκαν κάποιοι από αυτούς την ορθοδοξία και με ποιο τρόπο, με επιγαμίες ή προσηλυτισμό; Είναι όλοι οι Σιγαλαίοι απόγονοι της γενουατικής οικογένειας, έστω από νόθα παιδιά, ή κάποιοι ήταν ντόπιοι δουλοπάροικοι που πήραν το όνομα των αυθεντάδων τους, ο καθένας του κυρίου τους, όπως συνηθιζόταν; Μπορούν τα σωζόμενα γενεαλογικά δέντρα να οδηγήσουν στον αρχικό Cigala, Τζιγάλα;
Αν και δεν γνωρίζουμε ποιος είναι ο πρώτος Σιγάλας της Σαντορίνης, τα σωζόμενα έγγραφα, ωστόσο, βεβαιώνουν ότι η οικογένεια ανήκει στις «φράγκικες» οικογένειες, που κατοικούσαν από τον μεσαίωνα στο νησί, και όχι στους Δυτικούς που εμφανίστηκαν στο Αιγαίο μετά την πρώτη εικοσαετία του 18ου αιώνα λόγω των ειδικών συνθηκών που επικράτησαν τότε. Επίσης, τα πολλά γενεαλογικά δέντρα, αποδεικνύουν την ευγενική καταγωγή πολλών Σιγάλα. Αλλά όλων; Μήπως ακριβώς επειδή δεν ήταν όλοι, να έπρεπε «να ξεχωρίσει η ήρα από το στάρι», ή απλά να ξεχωρίσει ο ένας κλάδος από τον άλλο;
Θα σας παρουσιάσω στη συνέχεια και θα σχολιάσω κάποιες επιγραφές πάνω σε μεταβυζαντινές εικόνες της Σαντορίνης που αναφέρουν το όνομα Σιγάλα. Σημειώνω ότι πρόκειται για ένα μικρό δείγμα, κυρίως για εικόνες που έχω δει ή καταγράψει η ίδια, και όχι για το σύνολο των εικόνων του νησιού που αναφέρουν το όνομα Σιγάλα και οι οποίες είναι σαφώς πολύ περισσότερες. Δυστυχώς, οι περισσότερες από τις εικόνες που θα δείτε, δεν είναι σε καλή κατάσταση διατήρησης, καθώς δεν είναι καν συντηρημένες.
Τρεις από αυτές φυλάσσονται στην Μονή του προφήτη Ηλία. (6) Μία σε προσκυνητάρι στο καθολικό, με παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας, φέρει επιγραφή: «αχξβ΄ (=1662). Δέησις του δούλου του Θεού Τζιγάλα».
(7) Δύο ακόμα, οι δεσποτικές εικόνες με θέμα την Αγία Τριάδα (Α/Α 199) και τη στέψη της Παναγίας Ένθρονης Βρεφοκρατούσας που περιστοιχίζεται από προφήτες, (α/Α 200), βρίσκονται στο τέμπλο του παρεκκλησίου του Αγίου Νεκταρίου στον Προφήτη Ηλία Θήρας, αλλά προέρχονται από την Αγία Τριάδα Πύργου, ναό όπου σήμερα λειτουργεί το Εκκλησιαστικό Μουσείο της Σαντορίνης, η Εκκλησιαστική Συλλογή Πύργου Θήρας. Αφιερωματική επιγραφή, παρόμοια και στις δύο εικόνες, αναφέρει τον Πέτρο Ιερέα Σιγάλα, στη μνήμη του οποίου έγιναν και αφιερώνονται και οι δύο εικόνες. Αναλυτικά οι επιγραφές έχουν ως εξής:
Εικόνα αγίας Τριάδας: «αψμη΄ (=1748) Χείρ Εμμανουήλ Ιερέος εν ονόματι πατρός, υιού καί Αγίου Πνεύματος γέγονε τό πάνεργον τούτο υπέρ μνήμης καί αναπαύσεως του δούλου σου Πέτρου ιερέος Cιγάλαc καί της πρεσβυτέρας αυτού επιστασία Νικολάου Τεναξάς».
Εικόνα με την στέψη της Παναγίας Ένθρονης Βρεφοκρατούσας: ): «αψμη΄ (=1748) Μνήσθητι Κύριε τού δούλου σου Πέτρου ειερέοςCιγάλαc καί τῆς πρεσβυτέρας αὐτοῦ. Χείρ Ἐμμανουήλ ἱερέοc Ἐπιστασία Νικολάου Τεναξάς».
Από την πρώτη επιγραφή, παίρνουμε απλά την πληροφορία ότι στα μέσα του 17ου αιώνα κλάδος της οικογένειας είναι εξελληνισμένος, ορθόδοξος και ότι το επίθετο απαντά με την παραλλαγή Τζιγάλα.
Από τις άλλες δύο, πληροφορούμαστε ότι, έναν αιώνα μετά, στα μέσα του 18ου αιώνα, το επίθετο απαντά πλέον και ως Σιγάλας. Επίσης, ότι στον Πύργο Θήρας υπάρχει ένας επιφανής ιερέας, ο Πέτρος Σιγάλας, στη μνήμη του οποίου αφιερώνονται οι δύο εικόνες. Το «επιφανής» το θεωρούμε δεδομένο, και γιατί για να αναφέρεται, να ξεχωρίζει κάποιος μέσα σε μια κοινωνία, θα είχε κάποια οικονομική ή κοινωνική επιφάνεια, αλλά και γιατί, στη συγκεκριμένη περίπτωση, και οι εικόνες είναι καλής ποιότητας για τα δεδομένα της εποχής και υποδεικνύουν καλό ζωγράφο.
Οι υπόλοιπες εικόνες που παρουσιάζονται εδώ αναφέρουν όλες, σε γραπτές επιγραφές, ζωγράφους με το επώνυμο Σιγάλα. Τις παρουσιάζω με χρονολογική σειρά:
(8) Αρτοφόριο με απεικόνιση των Τριών Ιεραρχών, που φυλάσσεται στην Αγία Τριάδα Πύργου (αρ. κατ. ΘΗΡ10).(9) Είναι έργο του Ιγνάτιου Τζηγάλα (1749). Στην επιγραφή διαβάζουμε: «ΑΨΜΘ (1749) ΧΕΙΡ ΙΓΝΑΤΙΟΥ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΤΖΗΓΑΛΑ. ΔΕΗCΙCTHC ΔΟΥΛΗC ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑC ΜΟΝΑΧΗC”
(10) Εικόνα της Παναγίας Γλυκοφιλούσας, από τον Άγιο Ιωάννη τον Βουλόχωστο, στον Πύργο (αρ. κατ. ΘΗΡ 1). «χειρ Αντωνίου ιερέως Σιγάλα» 1777
(11) Τρεις εικόνες από τα Φηρά, δύο από την Αγία Ειρήνη, και μία από τον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο, είναι έργα του Γουλιέλμου Σιγάλα, του 1800.
Στην Αγία Ειρήνη βρίσκονται οι εικόνες «o Βασιλεύς των Βασιλευόντων (ΘΗΡ 48) και ο άγιος Νικόλαος (ΘΗΡ5Ο)» και στον (12) Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο εικόνα του αγίου Μηνά (ΘΗΡ 70).
(13) Ο ίδιος ζωγράφος, ο Γουλιέλμος Σιγάλας, ζωγραφίζει εικόνα του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου στον ναό του Αγίου Γεωργίου στο Ημεροβίγλι, τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1804.
(14) Τον ξαναβρίσκουμε στην περιοχή των ορυχείων του Μεγαλοχωρίου, το 1806 στον ναό του Ταξιάρχη να ζωγραφίζει (15) εικόνα με την Αγία Τριάδα επάνω και Σύναξη Ασωμάτων κάτω και (17) το 1823 στον ναό της Αγίας Παρασκευής να ζωγραφίζει την ομώνυμη εικόνα.
(18) Οι επιγραφές δίνουν αρχικά τη χρονολογία και στη συνέχεια την πληροφορία «χειρ Γουλιέλμου Cιγάλα». Στην τελευταία εικόνα, του 1823, ο Γουλιέλμος έχει γίνει ιερέας και στην επιγραφή έχει προστεθεί αυτό το νέο του αξίωμα, «χειρ Γουλιέλμου ιερέος Cιγάλα».
Τί προσφέρουν λοιπόν οι επιγραφές με το όνομα Σιγάλα στις εικόνες;
Από το μικρό δείγμα εικόνων που μόλις παρουσιάσαμε, οδηγούμαστε στον εντοπισμό μιας οικογένειας ζωγράφων-αγιογράφων, που συνεχίζει την οικογενειακή παράδοση της αγιογραφίας για έναν περίπου αιώνα (Ιγνάτιος Σιγάλας/1749 -Γουλιέλμος Σιγάλας 1823). Χρειάζεται, όπως καταλαβαίνετε, πολύ μελέτη, όλων των εικόνων με τις επιγραφές ζωγράφων Σιγάλα, για να μιλήσει κανείς με σιγουριά για ένα ή περισσότερα εργαστήρια της ευρύτερης οικογένειας Σιγάλα, καθώς κι αν ζωγράφοι που το όνομά τους εμφανίζεται με διάφορες παραλλαγές, είναι ένα και το αυτό πρόσωπο ή διαφορετικοί ζωγράφοι -για παράδειγμα συναντάται «χειρ Αντωνίου Σιγάλα» και «χειρ Αντωνίου Τζηγάλα- να εντοπίσουμε από πού κατάγονται και πού δραστηριοποιούνται και αν έχουν ή όχι κάποιο ιδιαίτερο στυλ, κάποια τεχνοτροπία που τους ξεχωρίζει από άλλους αγιογράφους της Σαντορίνης ή και του άλλου ελλαδικού χώρου.
Δεν είναι του παρόντος, λοιπόν, να εξετάσουμε περαιτέρω το οικογενειακό αυτό εργαστήρι ζωγράφων, που περιλαμβάνει κι άλλους ζωγράφους της οικογένειας Σιγάλα, τα ονόματα των οποίων δεν αναγράφονται στις παραπάνω εικόνες.
Εδώ, θα αρκεστούμε να σχολιάσουμε λίγο τα στοιχεία, τις πληροφορίες, που δίνουν οι επιγραφές στις μεταβυζαντινές εικόνες αν αξιοποιηθούν κατάλληλα, για τον ορθόδοξο κλάδο της οικογένειας Σιγάλα, που κατέχει, όπως και ο καθολικός, μια σημαντική θέση στην κοινωνία της Σαντορίνης. Να σημειωθεί, ωστόσο, ότι ο κλάδος αυτός δεν είναι τόσο καλά τεκμηριωμένος μέσα από τα αρχεία, καθώς το ΑΚΕΘ, που έχει μελετηθεί και δημοσιευθεί, παρέχει πληροφορίες πρώτιστα για τα καθολικά μέλη της οικογένειας, από τα τέλη του 17ου αιώνα και κυρίως για τον 18 και 19ο αιώνα.
Μέλη της οικογένειας Σιγάλα, όπως φαίνεται από το μικρό δείγμα εικόνων που παρουσιάσαμε, από τον 17ο αιώνα εμφανίζονται στον Πύργο εξελληνισμένα, ορθόδοξα και καταξιωμένα στην τοπική κοινωνία, καθώς μπορούν να αφιερώνουν εικόνες και κατέχουν αξιοσέβαστες θέσεις, όπως αυτή του ιερέα και του αγιογράφου. Οι εικόνες από την Αγία Τριάδα που τώρα βρίσκονται στο παρεκκλήσι του Αγίου Νεκταρίου στον Προφήτη Ηλία υποδεικνύουν και οικονομική ευμάρεια.
Με αφορμή, λοιπόν, την αναγραφή του επιθέτου Σιγάλα στις μεταβυζαντινές εικόνες της Σαντορίνης, μπορεί κανείς να αναλογιστεί πώς μπορούν να αξιοποιηθούν ιστορικά οι επιγραφές, ακόμα και σε εικόνες που μοιάζουν αρχικά να μην έχουν κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
(19) Όσον αφορά την οικογένεια Cigala και Σιγάλα θα ήταν ενδιαφέρον να δει κανείς το ταξίδι της στον χώρο και στον χρόνο. Εγκαταστάθηκαν κάποιοι απευθείας στο Αιγαίο και στη Σαντορίνη ή με ενδιάμεσους σταθμούς την ιταλική χερσόνησο (Cigala υπάρχουν και στην Νάπολη) και τα Επτάνησα; Είναι όλοι οι Σιγαλαίοι απόγονοι των Γενουατών ευγενών ή απλά φέρουν το όνομά τους; Ίσως, σήμερα πλέον, μέσω εξέτασης DNA, θα μπορούσε να δοθεί κάποια απάντηση σε αυτό το ερώτημα.
(20) Ακόμα όμως κι αν οι Cigala και οι Σιγάλα έχουν το ίδιο DNA, η απόσταση που τους χωρίζει, η απόσταση από τα οικόσημα των πρώτων στην υπογραφή του τελευταίου είναι μεγάλη.
Ως ιστορικό δίδαγμα, λοιπόν, ας κρατήσουμε από τον Αρχίλοχο τον Πάριο το «Γίγνωσκε δ' οἷος ῥυσμός ἀνθρώπους ἔχει" (=γιατί γνώριζε ποια ροή διαφεντεύει την μοίρα των ανθρώπων), ή, κάτι πιο κοντά σε μας, από την εποχή των εικόνων που παρουσιάσαμε, από τον Ερωτόκριτο του Βιτσέντζου Κορνάρου το «του κύκλου τα γυρίσματα που ανεβοκατεβαίνουν».
(21) Παρόλ΄ αυτά ο Χαράλαμπος Σιγάλας απαριθμείται, σε μελέτη σχετική με τα γενεαλογικά της Σαντορίνης, ανάμεσα σε αυτούς που λάμπρυναν την οικογένεια.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου