Παρουσίαση του βιβλίου «Ο ΓΡΑΙΚΑΣ (Γκρέκα) και πόσο μαρτύρησε από τους τσιφλικάδες»

 

Η περίοδος της συνταξιοδότησης στην ανθρώπινη πορεία, όλο και συχνότερα πλέον αναδεικνύει τις κρυφές συγγραφικές δεινότητες επιστημόνων που ελεύθεροι από τον ζυγό του επαγγέλματος σε ένα κόσμο ταχύτατα μεταλλασσόμενο καταγράφουν -συχνά με χαρακτηριστικό για την κάθε επιστήμη τρόπο- αναμνήσεις ή ερευνούν τις ρίζες της οικογένειας ή του γενέθλιου τόπου με στόχο να παραδώσουν ότι ήταν για εμάς σημαντικό στις επόμενες γενιές. Είναι γεγονός ότι η πλειοψηφία των μεγάλων Ελλήνων λογοτεχνών είχαν σπουδάσει αρχικά νομική ή ιατρική.

Ο εξαιρετικός δικηγόρος και φίλος Δημήτρης Μανώλης, ο οποίος όχι μόνο ασχολήθηκε με τα πολιτιστικά όχι μόνο του χωριού του αλλά ολόκληρης της Ηλείας, αλλά έχει και συγγραφική εμπειρία, αφού ήδη είχε εκδώσει εκπαιδευτικά φυλλάδια, ήταν φυσικό να ολοκληρώσει την πολύχρονη μελέτη του για την ιστορία του πολυαγαπημένου του χωριού Γραίκα και να το καταθέσει.

Το βιβλίο «Ο ΓΡΑΙΚΑΣ (Γκρέκα) και πόσο μαρτύρησε από τους τσιφλικάδες» και μόνο από τον τίτλο του καταγράφει την έντονη συναισθηματική ανάγκη του συγγραφέα να καταγγείλει την καταπίεση των συγχωριανών του από τους γαιοκτήμονες της περιοχής. Από την άλλη είναι έκδηλη η προσπάθεια του νομικού Δημήτρη Μανώλη να ερμηνεύσει, μέσα από τα ντοκουμέντα που παραθέτει τις νομικές διαστρεβλώσεις και δυσμενείς για τους αδύναμους επιπτώσεις, που ίσχυαν όχι μόνο εκείνη την εποχή και που προκάλεσαν την -σε αντίθεση με το Κιλελέρ- ελάχιστα γνωστή  αγροτική εξέγερση του 1911.  

Η εξαιρετική ιστορική αξία του βιβλίου τεκμαίρεται και από τον πρόλογο του εξαιρετικά «δύσκολου» σε επαίνους καθηγητή Ιστορίας Αθανάσιου Φωτόπουλου ο οποίος γράφει «Η συγγραφική συμβολή του Δημήτρη Μανώλη είναι εξαντλητική μεθοδικά γραμμένη και άκρως διαφωτιστική για ένα θέμα που -σε πανελλήνια κλίμακα-ταλάνισε το ελληνικό κράτος για πολλές δεκαετίες μετά την ίδρυσή του. Η νομική ιδιότητα του συγγραφέα προσδίδει ιδιαίτερο κύρος στην επιχειρηματολογία του γιατί βλέπει και πραγματεύεται πράγματα που δύσκολα θα μπορούσε να ανιχνεύσει ένας ιστορικός.»

Για κάθε αναγνώστη αξιοθαύμαστη είναι η ενδιαφέρουσα πλήρης ιστορική καταγραφή της πορείας ενός χωριού του οποίου ο πληθυσμός από 150 κατά το  1930 έφθασε το μέγιστο 659 κατοίκους κατά το 1951 για να επανέλθει τους 177 κατά το 2021.

Ο συγγραφέας ανατρέχει στη μυθολογική και αρχαιολογική ιστορία της ευρύτερης περιοχής και εξηγεί τους λόγους της σωστής ονοματολογίας του χωριού «Ο Γραίκας από το επώνυμο του αρχικού ιδιοκτήτη της περιοχής τον 16^ο αιώνα Γεώργιο Γκρέκα» όπως τεκμηριώνεται από τα επίσημα ενετικά και μετέπειτα έγγραφα. Στην απογραφή μάλιστα του 1750 καταγράφονται οι πρώτοι 14 κάτοικοι. Η έκταση του χωριού αγγίζει τα 25.000 στρέμματα από τα οποία τα 12.000 είναι δάση. Κατά την Τουρκοκρατία ήταν οικισμός ενώ μετά την Επανάσταση έγινε κοινότητα και το 1997 δημοτικό διαμέρισμα του Καποδιστριακού δήμου Σκιλλούντος .

Οι κάτοικοι ασχολήθηκαν με τη γεωργία και κτηνοτροφία. Οι ίδιοι οι κάτοικοι είχαν χτίσει το μονοθέσιο δημοτικό σχολείο του χωριού  το 1850 το οποίο κάηκε το 1935 και μεταφέρθηκε σε νοικιασμένο απέναντι σπίτι, μέχρι το 1966 που εγκαταστάθηκε σε προκατασκευασμένο και έκλεισε οριστικά το 1983-84. Ο συγγραφέας αναφέρει γραφικές περιγραφές των δασκάλων και της σωματικής τιμωρίας σαν σημαντικού παράγοντα μάθησης,  της ανάγκης να φέρνουν όλα τα παιδιά ένα ξύλο για την ξυλόσομπα, αλλά και των σπουδαίων παιδαγωγών που δημιούργησαν γενιές επιστημόνων. Για το Γυμνάσιο τα παιδιά πήγαιναν αναγκαστικά στα Κρέσταινα συχνά με τα πόδια το ΣΚ ενώ την υπόλοιπη εβδομάδα έμεναν σε νοικιασμένα φτωχά δωμάτια.

Η ευσέβεια των κατοίκων αποδεικνύεται από την ιστορία της εκκλησίας της Αγίας Παρασκευής που πιθανότατα χτίστηκε το 1780 αλλά επεκτάθηκε το 1955 και ανακατασκευάστηκε πλήρως μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές του 2007.

Κατά την επανάσταση του 1821 οι Γκρεκαίοι συμμετείχαν ενεργά αφού στη μάχη του Πούσι σκοτώθηκε ο Καστής Θεόδωρος ενώ αρκετοί αγωνιστές έλαβαν αργότερα Αριστείο Χάλκινο ή Σιδηρούν, ενώ συμμετείχαν και στη συγκέντρωση οικονομικών πόρων της Επαναστατικής κυβέρνησης. Παρά τη σημαντική συνεισφορά τους μετά την απελευθέρωση το Γκρέκα υποδουλώθηκε ξανά στο νέο καθεστώς δουλείας των τσιφλικάδων Παπαλεξαίων που παρουσιάστηκαν σαν ιδιοκτήτες του χωριού.

Κεντρικό πρόσωπο είναι ο Αλέξης Κανελλετόπουλος, ο οποίος το 1760 χρίστηκε ιερέας Ανδρίτσαινας και ονομάσθηκε Παπαλέξης και από το 1810 εμφανίζεται σαν τσιφλικάς του χωριού με αμφισβητούμενους όπως περιγράφεται αναλυτικά τίτλους ιδιοκτησίας. Αυτός έχει πολύ ενδιαφέρουσα και σημαντική ιστορική πορεία αφού αρχικά σαν προεστός της Ανδρίτσαινας έγινε εκπρόσωπος της τουρκικής εξουσίας και ευνοούμενος της σουλτάνας Βαλιντέ μητέρας του Σουλτάνου και της αδελφής του και έτσι απέκτησε 12 τσιφλίκια στην περιοχή Ολυμπίας. Όμως λίγο πριν από την έκρηξη της Επανάστασης έγινε μέλος της Φιλικής Εταιρείας και πήγε στην Τρίπολη αρχικά σαν όμηρος και τελικά φυλακισμένος των τούρκων όπου και πέθανε από εξανθηματικό τύφο λίγο πριν την άλωση της Τριπολιτσάς.  Έτσι ήταν φυσικό να αναγνωριστεί επίσημα το 1841 με τη σφραγίδα μάλιστα του Νικηταρά σαν μεγάλος αγωνιστής της Επανάστασης.

Οι δισέγγονοί του, Αλέξης, Παναγιώτης, Νικόλαος και μια κόρη ίσως Ελένη εκμεταλλευόμενοι όπως συνηθίζεται το όνομα του προγόνου τους έγιναν βουλευτές και ο Νικόλαος έχτισε στα Κράσταινα τη γνωστή βίλα σε σχέδια Τσίλερ. Ο Αλέξης 2 χρόνια μετά την εκλογή του, πνίγηκε στο ναυάγιο του Πλοίου «Ευνομία»το 1871 και γιαυτό το γεγονός γράφτηκε το γνωστό δημοτικό τραγούδι Παπαλέξαινα. Η χήρα του Αλέξη, Καλλιρόη, για την οποία γράφτηκε το τραγούδι ήταν η μόνη που συμπεριφέρθηκε στους καλλιεργητές με μετριοπάθεια και αγαθοεργίες σε αντίθεση με τον σκληρό Παναγιώτη.

Η ιστορία της απόκτησης του τσιφλικιού χωριού ταυτίζεται με τη δράση των κοτζαμπάσηδων της Τουρκοκρατίας, αφού φορολογούσαν τους αγρότες και δεν απέδιδαν στο κράτος ενώ χρησιμοποιούσαν την βουλευτική τους ισχύ για να αρπάξουν χωρίς αυτούσιους τίτλους την εκμετάλλευση των καλλιεργητών και τα δάση. Είναι εξοργιστικό το γεγονός ότι με επονείδιστη δικαστική απόφαση το 1888 οι Παπαλεξαίοι με πρωτοστατούντα τον βουλευτή Παναγιώτη Παπαλέξη, παίρνουν στην ιδιοκτησία τους το δάσος και όλο το χωριό Γκρέκα με τους κατοίκους σαν να ήταν δουλοπάροικοι!!!! Και καταφθάνουν με συνοδεία 20 Μανιατών μπράβων να οριοθετήσουν όπως θέλουν την περιοχή. Αμέσως μετά άρχισαν να ζητούν αυθαίρετα από τους καλλιεργητές 25% φοροενοίκιο αντί του 10% που πλήρωναν μέχρι τότε. Όσοι αντιστεκόντουσαν αντιμετώπιζαν ανηλεείς διώξεις, (αγωγές μηνύσεις, αρπαγές εισοδημάτων,  ζώων κλπ) που κράτησαν μέχρι τον Αγροτικό Νόμο του Βενιζέλου το 1920, αλλά για πολλούς συνεχίστηκαν μέχρι το 1930 όταν έπαψε να ισχύει οποιαδήποτε ιδιοκτησία των Παπαλεξέων στην περιοχή.

Τα δικαστικά έγγραφα αποδεικνύουν την καταπίεση των αγροτών ενώ οι Παπαλεξαίοι χρησιμοποιούσαν και όλα τα πολιτικά τους μέσα ενώ δεν δίσταζαν να απευθύνονται στο βασιλιά και τον πρωθυπουργό για να διατηρήσουν το χωριό σε καθεστώς δουλείας την εποχή που ήδη είχε ξεσπάσει το «αγροτικό ζήτημα».

Η Ιστορική εξέγερση των Γκρεκαίων διαδραματίστηκε μετά την εξέγερση στο Κιλελέρ το 1911, 20 Ιουνίου με αρχές Ιουλίου, με αφορμή την άρνηση των καλλιεργητών να δώσουν χαράτσι 25% αντί του 10%  και ήταν μοναδική στην Πελοπόννησο και ειρηνική. Όπως στο Κιλελέρ σημαντικό ρόλο έπαιξε ο δάσκαλος του χωριού Γεώργιος Παπαδόπουλος με καταγωγή το Ρίσοβο, ο οποίος και συνέταξε την αρχική αναφορά προς τις αρμόδιες αρχές.

Στο βιβλίο περιγράφεται αναλυτικά η εξέλιξη της ειρηνικής πορείας στα Κρέσταινα σε βίαιη καταστολή από την χωροφυλακή και τους μπράβους του Παπαλέξη και μεγάλο διωγμό και συλλήψεις,αφού έφθασαν στο σημείο να σύρουν βίαια το δάσκαλο από το σχολείο την ώρα που έκανε μάθημα. Όλα τα γεγονότα καταγράφηκαν από τον πανελλήνιο τύπο και οι σχετικές δημοσιεύσεις περιέχονται στο βιβλίο. Ακολούθησε σειρά από δίκες που ξεκίνησαν οι Παπαλεξαίοι με αγωγές και μηνύσεις και η εκδίκαση στην Κυπαρρισσία στην οποία καταδικάστηκαν μόνο 14 από τους 35  (ο δάσκαλος ήταν  ανάμεσα σε όσους αθωώθηκαν) με την ήπια κατηγορία της αυτοδικίας και όχι με της στάσης κλοπής και εκβίασης που επεδίωκαν οι Παπαλεξαίοι και ποινή μικρή 20 ημέρες φυλάκιση αλλά μη εφέσιμη.

Το τσιφλίκι Γκρεκα απαλλοτριώθηκε αναγκαστικά βάσει του «Αγροτικού νόμου» του Ελ. Βενιζέλου το 1920, αλλά επειδή θα έπρεπε να καθοριστεί το ποσόν που θα πλήρωναν οι καλλιεργητές ακολούθησαν δίκες των καλλιεργητών για να δοθεί αποζημίωση βάσει της εμφύτευσης (επικαρπίας) και όχι βάσει της πλήρους κυριότητας όπως απαιτούσαν οι Παπαλεξαίοι. Ακολούθησαν πολλές εφέσεις και νέες δίκες για την καλλιεργήσιμη γη και τις δασικές εκτάσεις, μέχρι την τελική απόφαση του 1925 τα έγγραφα των οποίων υπάρχουν στο βιβλίο.

Μετά την δικαίωση των κατοίκων ιδρύθηκε το 1931 ο Γεωργικός Πιστωτικός και Δασικός Συνεταιρισμός Γκρέκα, ο οποίος μέχρι σήμερα συνδράμει και χρηματοδοτεί έργα προς όφελος του χωριού. Το περίεργο είναι ότι κατά το 1958 απόγονος με το 1/6 της ιδιοκτησίας διεκδίκησε και τελικά πήρε νέα αποζημίωση για το δάσος που ήδη κατείχαν οι κάτοικοι, οι οποίοι έτσι το διπλοπλήρωσαν.

Η Ιστορία του χωριού συνεχίζεται με τη συμβολή του χωριού στο Αλβανικό έπος και την εθνική αντίσταση όπου το 1942 Γραικαίοι πατριώτες αιχμαλώτισαν 4 Ιταλούς στρατιώτες. Ακολούθησε η αντίδραση των Ιταλών που συγκέντρωσαν τους κατοίκους στην πλατεία μέχρι που οι αντάρτες απελευθέρωσαν τους ομήρους Ιταλούς.  Παρά ταυτα οι Ιταλοί προχώρησαν σε αντίποινα καίγοντας σπίτια και σπαρτά.

Κατά τον εμφύλιο το βιβλίο καταγράφει αντικειμενικά τις βιαιοπραγίες και φόνους που έγιναν και από τις δύο εμπλεκόμενες δυνάμεις.

Το βιβλίο καταλήγει αισιόδοξα με την δημιουργική περίοδο 1950-1980 που το χωριό άνθισε χάρη στις κατασκηνώσεις του Υπουργείου Παιδείας, την πρόοδο πολλών νέων σε πανεπιστημιακό επίπεδο, τη μετανάστευση και την καλή λειτουργία του Συνεταιρισμού . Ειδικό κεφάλαιο αφιερώνεται στο Συλλογο Γραικαίων και τη δράση του, ενώ πολύ συγκινητική επειδή και ο συγγραφέας είχε προσωπική δράση είναι η εξιστόρηση των καταστροφικών φονικών πυρκαγιών του 2007, αλλά και η αισιοδοξία που προκύπτει από την ταχεία ανασυγκρότηση της περιοχής.

Το βιβλίο κλείνει με πολλές φωτογραφίες ντοκουμέντα που σίγουρα οι κάτοικοι και απόδημοι του χωριού θα πρέπει να κρατήσουν στο αρχείο τους.

Ο Δημήτρης Μανώλης κατάφερε να δημιουργήσει ένα συναρπαστικό ιστορικό όχι μόνο ενός μικρού χωριού, αλλά των διαχρονικών παθών της Ελλάδας. Γιαυτό και το βιβλίο είναι πολύτιμο όχι μόνο για τους Γκραικαίους αλλά για κάθε Έλληνα που αγωνιά για το μέλλον αυτού του τόπου.

Η εισήγηση έγινε κατά την πρώτη συμβολική παρουσίαση του βιβλίου (17-8-2026) στην πλατεία του χωριού

οι ομιλητές Μαρία Αρβανίτη Σωτηρυπούλου και Δημήτρης Κόλλιας και όρθιος ο συγγραφέας Δημήτρης Μανώλης

 Μαρία Αρβανίτη Σωτηροπούλου