Πασχαλινά έθιμα στη Σαντορίνη

  

  Πάσχα σημαίνει κόκκινα αυγά. Και οβελίας λέμε. Όχι τουλάχιστον για όλη την Ελλάδα. 

Πάσχα σημαίνει ομαδικότητα και κοινή προσπάθεια, σμίξιμο με αφορμή τα έθιμα σε κοινωνίες αγάπης.

Στη Σαντορίνη όλη τη Μεγαλοβδομάδα έχουν πολλά έθιμα που απαιτούν συλλογική προσπάθεια. 

Από την "βουβή" βδομάδα ξεκινούν να ετοιμάζουν τα περίταχνα βάγια που μοιράζουν την Κυριακή των Βαίων, ενώ το Σάββατο του Λαζάρου όλες οι γυναίκες φροντίζουν να μαζέψουν λουλούδια και δενδρολίβανο για να στολίσουν τον "Λάζαρο" που με ομαδική προσπάθεια πολλών ανδρών σηκώνεται στο κέντρο του χωριού και αποκαθηλώνεται το Μεγάλο Σάββατο για να χρησιμοποιηθούν τα κλωνάρια του "Αλισμαριού" για να τυλιχτούν τα εντεράκια στη Μαγειρίτσα.

 Ομαδική δουλειά χρειάζονται και τα πασχαλινά γλυκά Μελιτίνια, όπου μια (τώρα και ένας) ανοίγει το φύλλο και όταν είναι ακόμη δροσερό το τσιμπούν οι πιο επιδέξιες τσιμπήστρες, και γιαυτό και μαζευόντουσαν τη μια μέρα στο ένα σπίτι και την επόμενη στο άλλο για να φτιάξουν τα γλυκά. 

Εκτός από τα Μελιτίνια, που έτσι δεν γίνονται σε κανένα άλλο μέρος, φτιάχναμε και τα κλασσικά κουλουράκια και κυρίως τα κίτρινα παξιμάδια, που έπαιρναν γεύση ακι κιτρίνιζαν από τη Ζαφορά ήτοι το σημαντικό από την αρχαιότητα για τη Σαντορίνη φυτό Κρόκο. Τα τσουρέκια ΔΕΝ ήταν παράδοση για το νησί. 

Το βάψιμο των αυγών τη Μ. Πέμπτη (επειδή τότε έτρεξε το αίμα του Χριστού) απαιτούσε τη συμμετοχή όλων των μελών της οικογένειας, επειδή γινόταν ανταλλαγή αυγών και γλυκών ανάμεσα στους φίλους και ήταν θέμα οικογενειακής υπερηφάνειας το ποια θα έχει τα ομορφότερα αυγά, που επειδή τότε δεν υπήρχαν αυτοκόλλητα στολιζόντουσαν με δυσκολότερους οικολογικότερους τρόπους πχ με φύλλα λουλουδιών σε τουλουπάνι.

 Στη Σαντορίνη, με την εύφορη και πολύτιμη γη, η κτηνοτροφία ήταν περιορισμένη -βοσκός ήταν ο μπειμπι σίττερ των αιγοπροβάτων του χωριού- και ούτε λόγος για εισαγωγές κρεάτων ακόμη και το Πάσχα. Αυτό έκανε την κατανάλωση ενός ολόκληρου αρνιού ανά οικογένεια ασυγχώρητη σπατάλη, χωρίς να υπολογίσουμε την προβληματική ανεπάρκεια καύσιμης ύλης.  

Έτσι η γιορτή δε γινόταν την ημέρα της Λαμπρής, αλλά το βράδυ της Ανάστασης. Από νωρίς το χωριό κάπνιζε από τα φουρνάκια που ανάδιδαν ευωδιά προετοιμασίας με πυρά από κληματόβεργες. Αυτό ήταν μια ακόμη αφορμή συνεργασίας αφού δεν είχαν φούρνο όλα του σπίτια και όσοι είχαν φιλιξενούσαν και των γειτόνων το ψητό. Το δικό μας το φρόντιζε ο κουμπάρος Βαγγελης Γαβαλάς στο φουρνάκι τους δίπλα στην κάναβα που σήμερα υπάρχει το οικογενειακό οινοποιείο. 

Η μαγειρίτσα των Κυκλάδων δεν έχει σχέση με τη μαγειρίτσα της Πελοποννήσου, που είναι ψιλοκομμένο φρικασέ. Στα νησιά φτιάχνουμε σούπα με γαρδούμπες τυλιγμένες σε παιδάκια ή κλωνιά δενδρολίβανου, χωρίς καθόλου χορταρικά και μαγειρεύεται στο φουρνάκι. Για τους περισσότερους ένα ψητό με πατάτες ήταν το δεύτερο πιάτο, ενώ τ’ αυγά, και το χλωρό με τη σαλάτα και τα πασχαλινά γλυκά κουλούρια και «μελιτίνια» και «κίτρινα» της ζαφοράς συμπλήρωναν το πασχαλινό μενού.

  Η νύχτα της ανάστασης δεν είναι μεγάλη γιορτή, όπως είναι η Αποκαθήλωση και η Δεύτερη Ανάσταση. Τα γιορτινά ρούχα τότε φοριούνται στο άπλετο φως της ανοιξιάτικης μέρας..  Υπάρχει πάντα και  ο φόβος των βαρελότων στο «Χριστός Ανέστη», ενώ ο κίνδυνος για τα κεριά είναι δεδομένος και ελκυστικός όλη τη μεγαλοβδομάδα. Τα βαρελότα τα μεσάνυχτα συγχονισμένα σε όλες τις εκκλησιές με τις καμπάνες σε δοξαστικούς χαρμόσυνους ήχους, πυρπολούσαν τον τόπο, αδέξιοι πρεσβευτές του έρωτα.
  Όλο το Πάσχα είναι αφορμή για σμίξιμο αγάπης. Τη Μεγαλοβδομάδα όλες οι γυναίκες φρόντιζαν την εκκλησία να καθαριστεί και να στολιστεί πένθιμα αρχικά για τη Μεγάλη Παρασκευή και χαρούμενα μετά για το Πάσχα, τα αγόρια κρατούσαν το ίσο στα ψαλτήρια ή ήταν παπαδάκια, ενώ τα κορίτσια ντυνόντουσαν μυροφόρες και έψελναν τα εγκώμια. Ο θάνατος δεν είναι τίποτε περισσότερο από την ανάγκη να γαντζωθούμε στις μνήμες μας για να επιβιώσουμε, όχι φυσικά αιώνια, αφού τίποτε δεν κρατά για πάντα. 

Άλλωστε έρωτας, πασχαλιά και θάνατος πάνε αντάμα απ’ τον καιρό του σολωμικού «έστησ’ ο έρωτας χορό με τον ξανθό Απρίλη», Κι αυτός ο χορός είναι πανελλήνια συνήθεια κάθε Πάσχα.

Μαρία Αρβανίτη Σωτηροπούλου